Kitap Hırsızı

Basit bir gerçek: hepiniz öleceksiniz.
Tüm çabalara rağmen 
hiç kimse sonsuza dek yaşamaz.
Keyfinizi kaçırdığımın farkındayım,
kusura bakmayın.
Size tavsiyem,
zamanı geldiğinde korkmayın,
zira, korkunun ecele faydası yok.

Son zamanlarda sinemada olup bitenleri pek takip edemiyorum. Eskiye göre de oldukça az film izliyorum. Bir arkadaşım geçen gün Kitap Hırsızı'ndan söz edince ben de, getir izleyeyim, dedim. Adını duyar duymaz gözümde hemen kitap tutkunu, okuma müptelası biri canlandı. Herhalde her gördüğü kitabı okumak isteyip de parası olmayan biri boyuna çalıp okuyordur, diye düşündüm. Çok da merak ettim. Çünkü daha önce hiç bu konuda bir film izlememiştim.

Beklediğim gibi çıkmasa da fena film sayılmaz Kitap Hırsızı. Söylediğim gibi, adından ötürü filmin ekseninde ha bire oradan buradan kitap çalan birinin olduğunu düşünmüştüm, halbuki film Nazi Almanyasına odaklanıyor. O dönemi anlatan filmlerden çokça aşina olduğumuz sahneler var bunda da. Örneğin Piyanist'te bombardımana tutulan caddenin bir benzeri var sonlara doğru. Kitap hırsızlığına gelince, ilkokul öğrencisi bir kız, valinin evinden iki-üç kez kitap çalıyor, hepsi bu. Üstelik de çalmadığını, ödünç aldığını düşünüyor.

.

Yıl 1938. Hitler dönemi Almanyasında halk zor günler geçirmektedir. Yahudiler her görüldükleri yerde yaka paça götürülürken rejim karşıtı olan Almanlar yaşamlarını korkuyla sürdürmektedir. Filmin hemen başında, biri kız, biri erkek iki çocuğuyla bir trende yolculuk eden üzüntülü, düşünceli bir kadın görürüz. Kadın, rejimden kaçmak zorunda olan biridir, bu yüzden çaresiz, çocuklarını evlatlık vermek zorunda kalmıştır, ve işte şimdi onları evlat edinecek çiftin oturduğu şehre götürmektedir. Ancak çocuklardan erkek olan daha küçüğü hastadır ve yolculuk bitmeden oracıkta, annesinin kucağında, ablasının, Liesel'ın gözü önünde ölür. Yol kenarında bir mezarlığa gömerler. Gömüldüğü sırada mezarı kazan iki adamdan birinin cebinden bir kitap düşer. Liesel, kitap kendisininmişçesine alır ve annesinin ardı sıra oradan ayrılır. Daha sonra sorulduğunda, kardeşimin kitabıydı, diyecektir.

.

Kız, bir görevli tarafından yeni anne ve babasının; fakir, çocuksuz, yaşlıca bir Alman çift olan Hans ve Rosa Hubermann'ın yanına getirilir. Hans babacan, iyi yürekli, sevgi dolu bir adamdır, karısı Rosa ise aslında iyi ama biraz sert mizaçlı biridir. Liesel, yaşamının geri kalanını gerçek annesini özleyerek onların yanında, onlara anne-baba diyerek, adı pek ironik bir biçimde "Cennet Sokağı" olan o sokakta geçirecektir. Hemen okula verilir. Okulda okuma-yazma bilmediği fark edilir. Çocuklar onunla alay ederler. Küçük yaşına rağmen bunu gururuna yediremez ve bir an önce okumayı öğrenme isteği canlanır. Şansı vardır ki, bu isteğini fark eden yeni babası Hans ona okuma öğretir.

Bir gece, Nazilerden kaçan genç bir adam, kendini sığınabileceği tek yere, Hans'la Rosa'nın evine atar. Bu kişi, yıllar önce bir savaşta Hans için canını feda eden bir Yahudi'nin oğlu Max'tır. Hans ve Rosa da babasına olan minnet borçlarından ötürü kendilerini tehlikeye atma pahasına onu bir süre evlerinde; önce Liesel'ın odasında, daha sonra da bodrumda saklarlar. Bu süre içinde Liesel'la Max'ın samimi arkadaşlıklarına tanık oluruz. İkisi de rejimin kurbanı olmuşlardır.

Bütün Almanya'da olduğu gibi onların kentinde de Hitler'in doğum gününün resmi törenlerle kutlandığı bir gece, kutlamalarla birlikte binlerce kitap da yakılır. Tören sona erip ortalıktan el ayak çekilince Liesel yanmaktan kıl payı kurtulmuş bir kitabı alıp koynuna saklar. O sırada kentin valisiyle karısı da resmi arabalarıyla oradan ayrılmaktadır, işte o anda valinin karısı Liesel'ın kitabı aldığını görür. Bir gün Liesel valinin konutuna çamaşır götürünce –annesi Rosa çamaşırcılık yapmaktadır– valinin karısı onu tanır. Çok iyi kalpli bir kadındır bu, "Demek kitapları seviyorsun," diyerek Liesel'ı kütüphaneye götürür. Hayatında hiç bu kadar kitabı bir arada görmeyen Liesel heyecanlanır, rafların birinden aldığı bir kitabı okumaya başlar.

Mevsim kıştır. Max ağır bir hastalık geçirir. Baygın bir halde günlerce yatar. Onu ayakta tutan, ölmesine engel olan yine Liesel olur. Valinin konutuna gizlice girerek kütüphaneden kitap çalar, eve getirip okur. Olabildiğince meraklı, okumaya âşık biridir. O okurken, yanında baygın yatan Max da aslında onu dinlemektedir. Böylece kimi kimsesi kalmayan Max yaşama tutunmuş olur.

***

Filmde bana en ilginç gelen şey, Ölüm'ün anlatıcı rolünde olmasıydı. Yazının başındaki alıntı da ona ait. "Basit bir gerçek: hepiniz öleceksiniz," diyen, ölümün ta kendisidir. Ancak bu, alışkın olduğumuz ölüme pek benzemeyen bir Ölüm'dür, "Kural olarak yaşayanlardan uzak dururum," diyen de kendisidir. İlginç, değil mi?

***

Annesi Almanya, babası Avusturya göçmeni olan Avustralyalı yazar Markus Zusak'ın 2005'te yayımlanan aynı adlı romanından yönetmen Brian Percival tarafından sinemaya uyarlanan Kitap Hırsızı'nın keşke önce kitabını okusaydım, diye hayıflandım. Uyarlama bir film ne kadar başarılı çekilirse çekilsin, asla kitabın yerini tutamaz. Buna iyiden iyiye inandırmışım kendimi. Yine de filmi izlemenizi öneririm, güzel film.

Tu(z)

Kabuklu

Önünde bir tabak kabuklu fıstık, bir bardak da çay duruyor. Çocuk fıstıkları yiyor. Çaya hiç dokunmuyor ama. Neden dokunmadığını yalnızca annesi biliyor. Birer birer alıyor tabaktaki fıstıklardan, kırıyor; fıstığı ağzına, kabukları çay tabağının içine... Bu böyle ne kadar sürüyor? Yalnızca annesi biliyor. 

Bütün fıstıklar yarılmış. Evet, yarık yarık fıstıklar duruyor tabağın içinde. Çocuğun canı da sıkkın sabahtan. İyi, can sıkıntımı giderir bu. Yemeye ara verip başlıyor birer birer fıstıkları incelemeye. İnceleme bitince, görüyor ki sahiden de bütün fıstıklar yarılmış. Kafasının içinde bir kıpırdanma oluyor: merak dedikleri şey galiba. Düşünüyor biraz. Neden bütün fıstıklar yarık? Annesi bunu da biliyor mu acaba? Fıstık yemeyi sürdürüyor.

Biri sanki bilerek bütün fıstıkları yarmış. Ne düşünceli biriymiş be! Bak işte, fıstıkları alıyor eline çocuk, yarılmış yerden zorluyor, kabuk ikiye bölünüyor, fıstık ortaya çıkıyor. Yalnız, arada iyi yarılmamış bazıları da çıkıyor. Eh, o kadar da olur. Öylelerini tabağa atıyor gene.

Çay hâlâ duruyor. Bardak bir dünya kabukla çevrilmiş. Çay tabağına sığmayan kabuklar yere dökülmeye başlamış. Yer neresi? Yalnızca annesi biliyor çocuğun.

(Fıstık yemek güzeldir. Kabuklu fıstık yemek bin kere daha güzeldir. Neden böyledir? Bunun nedenini hepimiz biliriz işte. Kabuklu fıstık emektir. Ekmektir. Fıstığı kırarken tırnakları acır insanın. Hatta bazen kanar ufaktan. İşte o vakit ağza atılan fıstığın tadına ermek gibisi yoktur.)

Tabaktaki fıstıklar azalmaya yüz tuttukça, çocuk aldığı her fıstığı bırakıp başkasını alıyor. Bu böyle sürüyor biraz. Üzülerek görüyor ki, sona kalanları yarmak oldukça zor. Çaresiz, yemeyi bırakıyor. Gözünü çaya dikiyor. Eline alıyor bardağı. Bardaktan boşalan yere fıstık kabukları doluyor hemen. Çocuk bakıyor öyle. Daha demin bir bütün olan onca fıstıkla kabuk nasıl da darmadağın oldu. Eline aldığı çayı –içmek için almadı elbette– tabaktaki fıstıkların arasına bırakıyor. "Bu kalanları da sonra yiyeceğim," diyor annesine. Neden böyle dediğini annesi çok iyi biliyor.

"Günler geçer ve çalışır şafağın değirmeni..."

Daha önce görülmemiş şaşılacak yeni bir şeyle karşılaşılınca, "Bir yaşıma daha girdim," deyimi kullanılır. Deyimlerde mecaz anlam söz konusudur. Ama hani bazen olur ya, mecaz anlam gerçek anlamla örtüşür. İşte bugün tam da öyle oldu. Bir yaşıma daha girdim. ;)

E'ye basınca eşek çıkıyor

Her günkü gibi sabah altıya on kala çıktım evden. Hava önceki iki güne göre soğuktu. İçeri girip gömleğin üstüne süveter giymeyi düşündümse de vazgeçip merdivenlerden indim, yola koyuldum. Durağa gittim. Durak dediğim, her gün servisin beni aldığı yer, bildiğiniz durak değil yani, "benim durağım."

(Hepimizin durağı, durakları vardır bu hayatta. Kendimiz bile bunun farkında değilizdir çoğu zaman. Her zaman dururuz: bilmeyiz durduğumuzu.)

Yalnızca benim durağım yok, öbür öğretmen arkadaşların da var. Servis arabası sabahları bizi teker teker toplar okula götürür. İnerken bizi erkenden gelen öğrenciler karşılar. Biir sürü "Günaydın!" arasında içeri geçilir. Hiç değişmeyen sahnedir bu: altıyı yirmi geçe.

***

Bu yılki okulumda ilginç bir gelenek var; çocuklar dersin ortasında kalkıp öğretmenin yanına geliyorlar, "Hocam, çöpümü atabilir miyim?" diye sorup çöp kutusuna yöneliyorlar. Atabilir miyim, dedikleri de genelde küçük bir kâğıt parçası oluyor. Neredeyse her derste oluyor bu. Bazen ayağa kalkan o kadar çok öğrenci oluyor ki işin suyu çıkıyor. Baktım olacağı yok, bu geleneği kaldırdım geçen gün. En azından kendi derslerimde. "Çöpünüzü sıranızın bir köşesinde tutun, teneffüste atarsınız," dedim. Kural işlemeye başladı. Bugün beşinci derste, baktım sevimli kız öğrencilerden biri kalkıp yanıma geldi, elindeki kâğıdı göstererek, "Hocam, yasakladınız ama bu seferlik çöpümü atsam olur mu, sıram tertemiz, bu da durmasın boşuna," dedi.  Ne deseydim?

(Hayatta bazen kendi koyduğu kuralları çiğnemek zorunda kalır insan.)

***

Bizim okulun hizmetlisi Faruk Abi... Okulda elimiz-kolumuz. Uzun yıllardır okullarda çalışıyor, eğitim-öğretim ortamına olabildiğince aşina. Hiç göstermese de oldukça kıvrak zekâlı biridir. 

Bir-iki sınıfın görsel sanatlar, eski adıyla resim dersine de ben giriyorum. Çocuklara basit figürler göstereyim yapsınlar, diyerek birkaç tane model yazı tipi indirdim. Google Amca'ya pattern fonts var mı, diye sordum, getirip birkaç tane verdi sağ olsun, o yüzden model yazı tipi diyorum, o da ne, diye şaşırmayın, aslında bir adı vardı öyle yazı tiplerinin de şimdi aklıma gelmedi, her neyse... Bu fontlarda her harf bir figüre karşılık geliyor, görmüşsünüzdür, örneğin A yazdığınızda ev figürü çıkıyor, ya da bir hayvan figürü falan. Faruk Abi bilgisayar ekranındaki figürleri görünce merak edip sordu bunlarla ne yapacağımı. Ben de izah etmeye çalıştım. Daha sözüm ağzımdayken, "Yani E'ye basınca eşek çıkıyor," diyerek noktayı koydu. 

(Gerçek hayatta da böyledir, bazen sahiden de E'ye bastık mı eşek çıkar.)

Papirüs, paper, papel

Papirüs kelimesini çoğu kimse okulda duymuştur. Eski Mısırlılar henüz kâğıt bilinmiyorken papirüslere yazarlarmış yazıyı. Haliyle çoğu kimse papirüsü bir araç (ya da gereç) olarak tahayyül eder. Bir bakıma öyledir, ama papirüs dedikleri aslında bir bitkidir. Bilimsel adı Cyperus papyrus'tur. 

.

Papirüs bitkisi.

Eski Mısır'da papirüs bitkisinin saplarından kâğıda benzer, üzerine yazı yazdıkları söz konusu gereç üretilirmiş. Sözcük Grekçeye papyros olarak geçmiş. Zaten Greklerle Mısırlılar Akdeniz kıyısında yer alan iki uygarlık olduklarından birbirleriyle çok canlı bir ilişkileri olmuş; çokça ticaret yapmışlar, bu yolla da epey kelime alışverişi olmuş dilleri arasında.  Her zaman olan bir şeydir bu. Nerede iki toplum/ülke/uygarlık arasında ticari ilişkiler olmuşsa, orada mutlaka diller birbirine değmiş, çokça kelime alışverişi olmuştur. Bakınız Türkçedeki İtalyanca kökenli kelimeler; büyük bölümü Venedik ve Cenevizlilerin İstanbul'la ticaret yaptığı dönemden kalma.  Her neyse, papyros, diyorduk, Grekçeye böyle geçmiş, oradan Latinceye geçip papyrus olmuş. Bu da çok rastlanan bir şeydir, Grekçe sözcüklerin sonundaki -os Latincede -us olur. Tıpkı -on'ların da -um olması gibi. Örnek: stadion > stadium.

Latincedeki papyrus da Eski Fransızca üzerinden İngilizceye geçip paper olmuş, yani kâğıt. Ancak bugün bildiğimiz kâğıdın papirüsle hiçbir ilgisi yok. Hepimizin bildiği gibi, bugünkü kâğıt ağaçtan ve selülozdan yapılır. Fakat İngilizler yine zahmete girmeye lüzum görmemişler ve yeni bir kelime bulmak yerine var olanı kullanmayı yeğlemişler (hindi'de de böyle olmuştu), böylece papirüs bitkisinden adını alan paper, ağaçtan üretilince de aynı adla anılır olmuş. 

İngilizceye paper olarak geçen kelime İspanyolcada da papel olmuş. Ve bu haliyle Türkçeye de geçmiş. Eskiden bir lira değerindeki kâğıt paraya papel denirmiş. Kaç papel, sözünü duymuşsunuzdur. Sonraları genel anlamda para anlamında kullanılmış. Şimdiyse artık pek kullanılmayıp argo bir sözcük işlevi görüyor, argoda para anlamında kullanılıyor.

La Soledad

Eve girmesine birkaç adım kala elektrikler kesildi. Sokak lambaları ve evlerin ışıkları birden ortalıktan kaybolunca ayın ışığı dünyanın üzerine eğildi. Hayret, bu akşam ayışığı mı vardı! Gündelik hayatın keşmekeşinde nasıl da unutulup gidiyordu her şey. Işıklar... Sesler... İnsanlar... Birbirlerini yiyip duruyorlar.

Cep telefonu ışığının yardımıyla eve girdi. Ev halkı salondaydı. Bir şey demedi. Odaya geçmeye yeltendiyse de vazgeçti. Karanlıktı çünkü, ha odada oturup elektriğin gelmesini beklemiş, ha salonda, ne fark ederdi? Oturdu kanepeye. Duramadı ama. Yerinden kalkıp balkon kapısına yöneldi, dışarı çıktı. Kapkaranlıktı mahalle, ama dünya apaydınlıktı. Ayışığı ne güzeldi!

Balkona çıkınca gündüz vakti yarısını yiyip yarısını bıraktığı elmayı gördü pencerede. Pislenmiştir, diyerek alıp bahçeye fırlattı. Bir kedi hızla elmaya koştu. Kediler neden elma yemez, diye sordu kendine. Bir yanıt bulamadı.

Çevre yolundan araba sesleri geliyordu. Tüm seslerin susacağı bir an yok mudur? Keşke olsa, diye geçirdi içinden. Karşıda, ufukta toplaşmış bulutları gördü; ayışığıyla birlikte ilginç bir resim olmuşlardı. Başını kaldırıp göğe baktı. Yıldızlar, serpilmiş azıcık toza benzeyen bulut parçalarının arasına dağılmışlardı. Parlak ay, onları etrafına toplamış masal anlatıyordu sanki.

Kış desen değil, bahar desen değil, tuhaf bir mevsim yaşanmaktaydı. Hava ne soğuk ne de sıcaktı. Balkonda durmak güzeldi. Sessizliği dinlemeyi neredeyse unutmuştu. Sessizliği dinlemek... Doğrusu, insan hep yanlış şeylerin peşinden koşan bir varlıktı, ille dinleyecekse, sesi değil, sessizliği dinlemeli değil miydi?

Manzaraya baktı. Resim yapabilseydim keşke, dedi kendine. Kışın ağırlığını üzerlerinden yenice atabilmiş çırçıplak kavak ağaçları gizemli mi gizemli görünüyorlardı. Bir an kavakların canlı olduğuna inandırdı kendini. İşte, hepsi ona bakıyorlardı. Tuhaf hisler geçti içinden. Eski zaman ile şimdiki zaman sanki aynı anda yaşanıyordu. Kavaklara baktı bir süre daha. Onları tuhaf yapan, arkaplandaki bulutlar olmadığı gibi ayışığı da değildi. Peki ama neydi? Biraz düşündü ve buldu. İstisnasız tüm kavaklar başlarını kaldırmış, gökyüzüne bakıyorlardı. Evet, ona değil gökyüzüne bakıyorlardı. Hiç bitmese bu an, diye dilendi içinden. Hiç gelmese elektrik, hiç geçmese bu tuhaflık!..

Belgesel seven amca

Kadınlarım

Çocuk annesinin kucağında. Komşuya gidiyorlar. Neden gidiyoruz? Merak edebiliyor. Ama henüz soru sormayı bilmiyor. O denli küçük. Büyümeye epey zaman ister. Annesinin elinde bir yumurta. Kendi elinde olmasını diliyor. Fakat henüz istemeyi de bilmiyor. Komşunun evi de küçük. Küçücük. Toprak damlı. Tek oda. Sekiz çocuk. Bir de karnında kadının; dokuz. Hayat zor. Canı çıksın fakirliğin! 

Kapı çalmak, çok sonradan türemiş bir âdet, henüz uğramamış bu köye. Hem, ayıptır kapı çalmak, komşu komşunun kapısını çalar mı hiç? Komşunun kapısı komşuya açıktır her daim! Öteki bir adı da köylülüktür bunun. İyi belleyin, olur mu? 

Kapıyı aralayıp sesleniyor kucağında çocuğu olan kadın. Öbürü çıkıyor hemen. "Bu sizin tavuğun, bizim follukta yumurtlamış." Uzatıyor yumurtayı. Almak istemiyor öteki: "Canım, buraya kadar bunun için mi geldin?" Israr ediyor beriki. Mecbur kalıp alıyor. Alıyor almasına... Çocuğa uzatıyor hemen: "Al bakalım, senin olsun bu yumurta, anan haşlasın sana." Uzatıp elini, alıyor "yumurtasını" çocuk. 

Sekiz çocuk. Baba işsiz güçsüz. Evde kuru ekmekten başka... Bilmiyor bunları anasının kucağındaki çocuk. Bilse alır mı? Olur ya, sekizinden birinin canı durup dururken yumurta çeker... Hakikaten bilmiyor bunu çocuk, bilse alır mı?

En başta Annem,

çocukluğumun tüm iyi yürekli kadınlarına

saygıyla!

Böyle

© Caras Ionut

Hayal gücü sınırlı mıdır, sınırsız mı? Her şeyi hayal edebilir mi insan? Sanırım hayır. 

"Her şey" dediğimizin ölçüsü nedir, ilkin bunu sorgulamalıyız. Hakikaten her şey ne kadar şeydir? Her kelimesinin ardına düşse bir filozof, ne kadar yol alır?

Biz insanlar olabildiğince "küçük" varlıklarız. Sınırlıyız. Kapasitemiz belli. Evet, hayal gücümüze çoğu kez diyecek yok, gelgelelim, biz neyi hayal edebiliyoruz, soru bu. Bakınız, biz sadece ve sadece olan şeyleri düşünebiliyoruz, hayal gücümüz bilip tanıdığımız şeylerle sınırlıdır. Gökyüzüne bir salıncak kurup bir çocuğu içinde sallamak, ayaklarının altına da enfes bir manzara yerleştirmek, doğrusu bazılarımız için çocuk oyuncağı. Ama dikkat edin, bu saydıklarım hep olan şeyler, bildiğimiz şeyler; salıncağı da biliriz, çocuğu da, manzarayı da, ve şimdilik pratik olarak mümkün olmasa da hayal gücümüzle bunları basitçe birleştirebiliriz, resimde de görüldüğü üzere. Mesela şu anda hepimiz bir saniye içinde Ay'a gidip gelebiliriz hayalimizde. Biz, Ay, gidip gelmek, saniye... bunlar hep var olan, bizce bilinen şeyler.

Bir örnek daha vereyim. Allah denince aklınıza nasıl bir varlık gelir? Benim ilk çocukluğumdan bu yana kafamda hiç değişmeyen bir Allah figürü vardır. Dünyayı yeni yeni algılamaya başladığım zamanlarda anneme sorduğum pek çok sorudan biri Allah'ın kim olduğuna yönelikti. Çok merak ediyordum çünkü, her gün adı geçen o Allah kimdi ve neredeydi? Annem de anlatmaya çalışırdı haliyle. O anlatınca, evimizin karşısındaki bahçenin kavak ağaçları kadar yüksek, odamızın içi kadar kalın, bizi seven, yüzü her daim gülümseyen, hep yukarıda, gökyüzünde durup bize bakan babacan biri canlanırdı gözümde. Dikkat ederseniz, Allah'ı hep insana ve doğaya ait figürlerle özdeşleştirmişim. Yalnızca ben mi? Tahminimce neredeyse tüm insanlar da böyle düşünüyorlardır. Çünkü, dedim ya, biz yalnız ve yalnız bildiğimiz şeyleri hayal edebilir, tasarlayabilir, düşünebiliriz.

Nereye gelmek istiyorum? Gelmek istediğim yeri en başta söyledim, biz insanlar bu dünyada çok küçüğüz, sınırlıyız. Ama bir dakika, bu dünya dediğin ne ki? Güneş sisteminin çok çok çok küçük bir cismi değil mi? Güneş sistemi gibi sınırsız sayıda sistemin olduğu milyarlarca galaksiyi, bu milyarlarca galaksinin yer aldığı bütün bir evreni bir futbol sahası büyüklüğündeki bir kâğıda 05 uçlu bir kalemle çizmeye kalk, Dünya bir nokta kadar bile yer kaplamaz. Evet, 05 uçlu bir kalemin ucu kadar yer kaplamaz Dünyamız. Varın düşünün ne kadar küçük olduğumuzu. Siz çok küçüğüz, dediğime de bakmayın, küçüklüğümüzün ölçüsünü belirtecek bir kelime yok da ondan çok, diyorum. Çok çok çok çok çoooooook küçüğüz. 

E, ne yapalım yani küçüksek, "kendimizi" intihar mı edelim, dediğinizi duyar gibiyim. Yok, "kendinizi" intihar etmeyin, bir süre daha bu minicik dünyamızda kalmanız yararınıza olacaktır.

Hadi, biraz hayal kuralım...

Bluetooth

Şaşırtıcı bir gerçek: "Bluetooth" sözcüğü Harald Bluetooth Gormsen'in adından geliyor. O da kim, diye soracaksınız. 10. yüzyılda yaşamış bir İskandinav kralı. Danimarka ve Norveç'i yönetmiş. Evet ama, ne alaka, diyeceksiniz, çünkü Bluetooth günümüzün bir kablosuz iletişim teknolojisi; 10. yüzyıl nere, günümüz nere.

Bluetooth iletişim protokolü 1994 yılında Ericsson firması tarafından icat edilmiş. 1997'de Jim Kardach adlı bir vatandaş bu yeni teknoloji için bu adı önermiş, çünkü tam da o sıralar Frans Gunnar Bengtsson'un Vikingler ve Harald Bluetooth'tan söz eden The Long Ships [Uzun Gemiler] adlı romanını okuyormuş.

İyi güzel de, neden onun adını önermiş, diye bir soru daha soracaksınız, biliyorum. Efendim, bu kral iletişimin gücüne inanırmış ve etkili bir iletişimle birbirinden kopuk İskandinav topluluklarını bir krallık çatısı altında birleştirmeyi başarmış. Ayrıca, savaşlarda iletişimin çok önemli olduğuna, bir savaşın kazanılmasında iletişimin rolünün azımsanmayacak ölçüde büyük olduğuna da inanır, girdiği savaşlarda da bunu uygularmış.

Bluetooth, "mavi diş" demek. Harald'ın lakabıymış. İskandinav dillerinde blátǫnn, Blåtand biçimlerindeymiş. Rivayete göre Harald'ın göze çarpacak derecede mavimtrak koyu dişleri varmış, bundan ötürü de ona bu lakap takılmış. Bugün demokrasi, insan hakları denince akla ilk gelen ve gerçekten de bu konularda yüksek standartlara sahip olan İskandinav ülkelerinde demek daha o zamanlarda ifade özgürlüğü varmış. Varmış ki, koskoca krala bile lakap takabilmiş insanlar.
.
Bluetooth'un bu hepimizin tanıdığı mavi-beyaz logosunun kökeni de yine İskandinavya. Runik yazı sistemi denen, çeşitli Germen halklarının Latin alfabesinden önce kullanmış oldukları, bir dizi alfabeden oluşan eski bir İskandinav yazı sisteminden alınan, H ve B harflerinin karşılığı olan Haglaz ve Berkanan adlı karakterlerin birleştirilmesinden doğmuş bu logo. H ile B'nin Harald Blåtand'ın baş harfleri olduğunu söylememe gerek yok sanırım.
İşte bu, Runik yazı sistemindeki H harfi:, bu da B:.


Bluetooth teknolojisinin mucidi Ericsson'un bir İsveç, yani İskandinav şirketi olduğunu eklemeyi de unutmayalım.

***

Dil böyle bir şey işte. Kelimeler ve şeyler, hiç ilgisi alakası yokken bir araya gelip bizi şaşırtabiliyorlar.

---

Kaynak: Bura, şura, ora.

Bir Kuşun Resmini Yapmak İçin

Önce bir kafes resmi yaparsın

Kapısı açık bir kafes
Sonra kuş için
Bir şey çizersin içine
Sevimli bir şey
Yalın bir şey
Güzel bir şey
Yararlı bir şey
Sonra götürür bir ağaca
Asarsın bu resmi
Bir bahçede
Bir koruda
Ya da bir ormanda
Saklanır beklersin ağacın arkasında
Ses çıkarmaz
Kımıldamazsın
Kuş bazen çabuk gelir
Ama uzun yıllar bekleyebilir de
Karar vermezden önce
Yılmayacaksın
Bekleyeceksin
Yıllarca bekleyeceksin gerekirse
Resmin başarısıyla hiç ilişiği yoktur çünkü
Kuşun çabuk ya da yavaş gelmesinin
Geleceği olup da geldi mi kuş
Çıt çıkarma yok
Kafese girmesini beklersin
Girdi mi kafese fırçanla
Usulcacık kapısını kaparsın
Sonra kuşun bir tüyüne dokunayım demeden
Bütün kafes tellerini teker teker silersin
Yerine bir ağaç resmi yaparsın
Dallarının en güzeline kondurursun kuşu
Tabii ne yapraklarının yeşilini unutacaksın
Ne yellerin serinliğini
Ne de yaz sıcağındaki böcek seslerini
Otlar arasında.
Sonra beklersin ötsün diye kuş
Ötmezse kötü
Resim kötü demektir
Öterse iyi olduğunun resmidir
İmzanı atabilirsin artık
Bir tüy koparırsın usulca
Kuşun kanadından
Ve yazarsın adını resmin bir köşesine.

Jacques Prévert
Çeviren: Sabahattin Eyüboğlu

Dillerin kökeni üzerine bir makale

Diller Nereden Geliyor?
Merritt Ruhlen

Dillerin nereden geldiğini hiç sormayız kendimize, çünkü yanıtı biliyoruzdur: Fransızca Fransa'dan, İngilizce İngiltere'den, Çince Çin'den, Japonca Japonya'dan vs. Ancak birkaç bin yıl öncesine gittiğimizde bu dillerin hiçbirinin bu saydığımız ülkelerde konuşulmadığını, dahası, bu dillerin o zamanlar yeryüzünün herhangi bir yerinde hiç olmadığını görürüz. O halde bütün bu diller nereden geldi?

Bu sorunun yanıtı bazen çok açıktır ve herkesçe bilinir. Mesela biliyoruz ki İspanyolca, iki bin yıl önce Roma'da konuşulan Latincenin sonradan ortaya çıkan bir versiyonudur. Latince, Roma İmparatorluğu'nun Avrupa'yı fethetmesiyle yayıldı. Daha sonra İmparatoğluğun çöküşüyle birlikte Latincenin bölgesel lehçeleri zamanla günümüzün Latin (Romance) dillerine dönüştü: Sardinyaca, Rumence, İtalyanca, Fransızca, Katalanca, İspanyolca ve Portekizce. Bir dil ailesi, buradaki Latince örneğinde de olduğu gibi, tek bir ilk dilden evrilen bir dizi dilden oluşur.

Burada Latin ailesi, bize dil ailesi kavramı için iyi bir örnek teşkil ediyor, ancak bu olağandışı bir örnektir, çünkü burada, bu dillerin atası sayılan dil, yani Latince, bize sayısız kaynak bırakmış olan yazılı bir dildir. Halbuki bu duruma öyle her zaman rastlanmaz, pek çok örnekte, öbür dillerin atası sayılan dil yazılı kaynaklara sahip değildir ve onlara yönelik eldeki tek kanıt da günümüzdeki devam dilleridir. Ancak yine de yazılı kaynaklar olmadan da dil ailelerini birbirinden ayırt etmek, Tablo 1'de de görüleceği gibi, pek de zor bir şey değildir. Tabloda, belli bazı dillerde "el" (hand) anlamına gelen sözcükler arasındaki benzerlikler bize yalnızca Latin ailesini (İspanyolca, İtalyanca, Rumence) değil, aynı zamanda Slav ailesini (Rusça, Lehçe, Sırp-Hırvatça) ve Germen ailesini de (İngilizce, Danca, Almanca) kolayca fark etme olanağı sağlıyor. Şunu da söylemek gerekir ki, Germen ve Slav dillerinin atalarına ait yazılı kaynak yoktur elimizde. Varlığı en az Latince kadar geriye giden bu iki dil ailesinin atalarına Proto-Germenik ve Proto-Slavik denir.

Tablo 1
Dil Benzerliklerine Bir Örnek
Dil	“Hand”
İngilizce Danca Almanca	hænd haand hant
Rusça Lehçe Sırp-Hırvatça	ruka rẽka ruka
İspanyolca İtalyanca Rumence	mano mano mɨnə
İkinci sütundaki sözcükler Uluslararası Fonetik Alfabesi’ne (IPA) göre yazılmıştır.

Başka örnekleri incelediğimizde de bu üç dil ailesinin, tıpkı bu "hand" örneğinde gördüğümüz gibi, farklı köklerden geldiğini çokça görebiliriz. Ama aynı zamanda, bu üç dil ailesi arasında ortak köklerin olduğunu da görürüz, bu da aslında onların üç ailede de yer alan aynı kökler olduğu anlamına gelir. Peki de, böyle köklerin anlamı ne olabilir? Aslına bakarsak, Latin, Germen, Slav gibi dil aileleri arasındaki benzerlikler, bir ailenin dilleri arasındaki benzerliklerle aynıdır. Ve bu da bize bu üç dil ailesinin de aslında daha eski bir ailenin kolları olduğunu anlatır. Bir başka deyişle, Latinceden, Proto-Germenik'ten, Proto-Slavik'ten çok daha önce var olan bir dil önce bu üç aileye ayrıştı, daha sonra bunlar da sırayla her bir aileye dahil olan günümüz dillerine dönüştüler. İşte bu geniş ve çok eski aile, Hint-Avrupa ailesi olarak bilinir ve hemen hemen tüm Avrupa dillerini (Baskça, Macarca, Fince vs. hariç), ve de öteki birçok İran, Afganistan, Pakistan ve Hindistan dillerini içerir. Hint-Avrupa ailesinin esasen on üç kolu vardır; Latin, Germen ve Slav ailelerine ek olarak, Baltık, Keltik, İran, Hint, Tohar, Anadolu ve kendi başına birer aile olan üç dil: Ermenice, Yunanca ve Arnavutça.¹

Hint-Avrupa ailesinin on üç kolundan her biri, bir diğeriyle çok sayıda kelime ve gramatik kuralla ilişkilidir. Bir örnek olarak "mouse" [fare] kelimesini verebiliriz, bu kelime Hint-Avrupa ailesinin ayrı kolları arasında çarpıcı benzerlikler gösterir: Yunanca muus, Latince muus, Eski İngilizce muus, Rusça mɨsh', Sanskritçe (Indic) muuṣ-. Konunun uzmanları, pek de şaşırtıcı olmayan bir biçimde, İlk-Hint-Avrupa (Proto-Indo-European) orijinal sözcüğün *muus- olduğuna kanaat getirmektedirler. (Burada * işareti, genel kabul görmüş yazılı bir biçimden çok, yeniden kurulmuş varsayımsal bir biçimi ifade etmektedir). Farklı kollarca paylaşılan bir diğer kök de "nose" [burun] sözcüğünün karşılığıdır: Latince naas-, Eski İngilizce nosu, Litvanyaca (Baltic) nos-, Rusça nos ve Sanskritçe naas-. Bütün bu sözcüklerin de İlk-Hint-Avrupaca *naas- kökünden evrildiği düşünülmektedir. İlk-Hint-Avrupa'nın tam olarak ne zaman ve nerede konuşulduğu konusunda da bugün hâlâ bir uyuşmazlık vardır. En yaygın iki teoriden biri, altı bin yıl önce Ukrayna'da; öbürü, sekiz bin yıl önce Anadolu'da konuşulduğunu iddia eder.

Mesele burada bitmiyor, çünkü Hint-Avrupa'dan daha da geniş (ve daha da eski) Avrasyatik (Eurasiatic) adlı bir aile de vardır. Hint-Avrupa'ya ek olarak, bu aile Ural ailesi (Fince, Macarca, Samoyed); Altay ailesi (Türkik, Moğolca, Tunguzca, Korece, Japonca); Bering Boğazı'nın hemen karşısındaki Çukçi-Kamçatka ailesi ve Kuzey Amerika'nın Alaska'dan Grönland'a kadar uzanan kuzey kıyıları boyunca görülen Eskimo-Aleut ailesini içerir. Her beş kolda da var olan bir kelime, genel anlamda "dil, konuşma" ya da "çağırma" anlamındadır: İlk-Hint-Avrupaca *gal "call" (çağırma, seslenme), İlk-Uralca (Proto-Uralic) *keele "dil," İlk-Altayca (Proto-Altaic) *kʰäälä "dil, konuşma," Kamchadal (Çukçi-Kamçatka) dilinde kel "bağırma," İlk-Eskimoca (Proto-Eskimo) *kələɣ- "bilgilendirme, haber verme." Avrasyatik ailesinin bir karakteri de, birinci ve ikinci şahıs zamirlerinin kendine özgü bir özellik olarak, sırayla M ve T ile başlamalarıdır. Hint-Avrupa ailesinde hemen bütün dillerde buna rastlanır: İngilizcede me ve thee, İspanyolcada me ve te, Rusçada menya ve tebya vs. Ancak bu örnek yalnızca Hint-Avrupa kolunun değil, bütün bir Avrasyatik ailesinin bir özelliğidir. Dünyanın diğer bazı bölgelerinde farklı zamir sistemleri (pronominal systems) bulunmuştur. Örneğin, yerli Amerika dillerinin büyük bölümünü içeren Amerind ailesinde en yaygın örnek olarak birinci şahıs N, ikincisi M'dir.

Eğer bu sınıflandırma metodunu dünyanın diğer yerlerindeki dillere de uygularsak, Avrasyatik'le aynı düzeyde yer alan on iki büyük ve eski dil ailesini daha aynı yolla ayrıştırabiliriz.

Bu on iki aile arasında bile belli kökler var ki, bunlar, on iki ailenin tek bir erken dilden çıktığını gösterir. Bu köklerden en yaygın ikisi "parmak, bir" anlamlarına gelen TIK ve "iki" anlamına gelen PAL'dır. Bu iki kök de dünyanın dört bir yanında oldukça yaygındır. Tablo 2 bize bunlardan birini dünyanın dört bir yanından örneklerle gösteriyor, çok daha fazla örnek de verilebilir.

.

Tablo 2
“Bir” ve “İki” Sözcüklerinin Bazı Evrensel Kökleri
Yer	Dil	Tik (bir)	Pal (iki)
Afrika	İlk-Afro-Asyatik Nimbari	*tak	bala
Avrupa	Zyrian Votyak	õtik	pal (half)
Asya	İlk Çin-Tibet Jeh	*tyik	bal
Okyanusya	İlk-Karonca İlk Avusrtalyaca	*dik	*-pal
Kuzey Amerika	Eyak Wintun	tikhi	palo-
Güney Amerika	Aguaruna Colorado	tikiǰi	palu
Tüm kök-sözcükler Uluslararası Fonetik Alfabesi’ne (IPA) göre yazılmıştır.

Bir önceki senaryo doğruysa eğer, –bu arada, bugün birçok dilbilim tarihçisinin bu konuya oldukça şüpheyle yaklaştığını da belirtelim– bu, günümüzdeki tüm dillerin tek bir erken dilden evrildiği anlamına gelir. İyi de, bu dil nerede konuşulmuş olabilir? Ve de ne zaman? Bu sorulara dilbilimsel bir kanıt bulunabilmiş değildir. 

.

Merritt Ruhlen

Bununla birlikte, diğer bilimsel alanlardan bu iki soruya cevap olarak kabul edilebilecek dolaylı kanıtlar vardır. Hem arkeolojik kayıtlar (kemikler ve dokular bakımından), hem de insan genleri (gen sıklıkları ve mitokondriyal DNA bakımından) modern insanın Afrika'daki ortak bir atadan geldiğini gösteriyor. Şaşırtıcı, bir o kadar da açıklanması zor olansa, bize, yani modern insana tam olarak benzeyen insanların, arkeolojik kayıtlara göre yüz bin yıl önce ilk olarak ortaya çıkmış olduklarıdır. Ne var ki bu insanların yaşayışı bizimki gibi değildi; gerek kullandıkları aletler, gerekse yaşayış biçimleriyle Neandertallerden ayırt edilemezlerdi. Ancak elli bin yıl kadar önce –aniden– hem aletleri hem de yaşayışları şaşırtıcı bir keskinlikle değişmeye başladı. Yüz binlerce yılı geçkin bir süre boyunca değişmeden duran aletler, günümüzdeki tenis ayakkabısı modasına benzer bir hızla değişmeye başladı. Ve devasa coğrafi mesafelerde bile tek tip olan biçimler, komşu köylerde bile ayrışmaya başladı. İnsanlar, malzemeleri alet biçimine sokmaya başladılar. Önceleri sadece taş kullanılmışken, şimdi kemik, kabuk, fildişi, ve diğer doğal malzemeler kullanılıyordu. Sanat ilk kez ortaya çıktı, cenaze törenleri daha karmaşık hale gelmeye başladı, ve göründüğü kadarıyla insanlar Afrika'dan çıkıp tüm dünyaya dağılıp yerleşmeye başladılar, bunun sonucu olarak da eski yerleşimcileri (Neandertalleri) yerlerinden ettiler, ya da o zamana kadar yerleşilmemiş Avustralya, Okyanusya, Amerika gibi toprakları işgal ettiler.

Ve işte nihayet son sorumuza geldik. Küçük bir Afrikalı topluluğun Afrika'dan çıkıp kısa bir süre içinde tüm dünyayı işgal ederek önceki tüm yerleşik insanların yerlerini almasını sağlayan şey neydi? Sayıları giderek artan uzmanlar –dilbilimciler, arkeologlar ve genetikbilimciler– elli bin yıl önce küçük bir Afrikalı topluluğun elde ettiği bu seçkin avantajın kaynağının tam da o zamanlar günümüz anlamında modern bir dilin ortaya çıkışı olduğuna inanıyorlar. Eğer bu senaryo doğruysa, dünyanın hemen tüm dilleri arasındaki benzerlikler, tüm günümüz insanlarının kökeninin Afrika'ya dayandığı görüşünü desteklemekle kalmaz, aynı zamanda bunu açıklar da. Modern insanın dilinin elli bin yıl önce ortaya çıkışı, modern insanın da adeta patlarcasına dünyaya dağılıp yerleşmesinin önünü açtı. Ve bugün bile bu ani patlamanın izleri, dünyanın dört bir yanındaki dillerde görülmeyi sürdürüyor.

---

¹ Yazar on üç aile olduğunu söylüyor ancak on iki tane sayıyor. Gözünden kaçmış olmalı.

Çeviren: Harun Çağan. Özgün metin şurada.
(Translated by Harun Çağan. See the original text here).